काठमाडौँ । नेपालमा महिला सशक्तिकरण र सामाजिक परिवर्तनमा योगदान दिने व्यक्तित्व धेरै छन्। तर तीमध्ये केही मात्रले दृढ प्रभाव छोड्छन्। नाजबुल खान तीमध्ये एक हुन्।

 

उनी केवल समाजसेवी मात्र होइनन्; उनी समानता, न्याय र अवसरको प्रतीक हुन्। उनका जीवनकथा र संघर्षले नेपाली समाजमा परम्परागत सोच, सामाजिक रूढिवाद र लैङ्गिक असमानताहरूलाई चुनौती दिएको छ।

 

बाल्यकालमा सीमित अवसरले उनलाई घेर्यो। तर उनले आफ्नो पीडालाई प्रेरणा बनाएर समाजसेवा र नेतृत्वको मार्ग रोजिन्। नाजबुल खानको कथा केवल प्रेरक होइन; यो समाज सुधारको दर्पण हो।

 

उनले बालिकाहरूको शिक्षा, महिलाको अधिकार, स्वास्थ्य र रोजगारीमा नविन अवसर ल्याउने अभियानमा निरन्तर सक्रिय छिन्। उनको जीवनले देखाउँछ कि परिवर्तन केवल भाषण वा घोषणाबाट आउँदैन; परिवर्तन तब सम्भव हुन्छ जब मानिस सकारात्मक कार्य, साहस र प्रतिबद्धतासहित आफ्नो जीवनलाई समाजसेवामा समर्पित गर्छ।

 

 बाल्यकाल र पारिवारिक पृष्ठभूमि 

नाजबुल खानको जन्म एउटा सामान्य मजदुर परिवारमा भएको थियो। आर्थिक अवस्था कमजोर हुँदा बाल्यकाल चुनौतीपूर्ण रह्यो। घरको आर्थिक स्थिति कमजोर भएका कारण उनले विद्यालय जान सकिनन् र घरको सहयोगमा गोठपालन र घरेलु काममा संलग्न हुनुपर्‍यो।

सामाजिक संरचना र आर्थिक अभावले गर्दा बालिकाहरू प्रायः शिक्षाबाट वञ्चित हुन्थे। तर यही चुनौतीले उनको साहस, धैर्य र संघर्षशील मानसिकता निर्माण गर्यो।

उनको परिवारमा शिक्षाको महत्व कम थियो। महिलाले सीमित भूमिका निर्वाह गर्नु पर्छ भन्ने सोच सामान्य थियो। तर नाजबुल खानले यसलाई चुनौती दिइन्। उनी आफ्नो जीवनलाई समाज सुधारको माध्यम बनाइन्।

बाल्यकालमा उनी केवल पारिवारिक काममा सीमित रहेनन्; उनी स्थानीय गाउँ–सहरका घटनाक्रम, सामाजिक असमानता र परम्परागत सोच पनि ध्यानपूर्वक अवलोकन गर्थिन्। यी अनुभवहरूले उनलाई सामाजिक चेतना दिएको थियो।

 

 प्रारम्भिक सामाजिक जागरण 

नाजबुल खानले आफ्नो बाल्यकालमै देखिन् कि गाउँ–सहरमा बालिकाहरू शिक्षाबाट वञ्चित छन्। स्वास्थ्य सुविधा सीमित छ। महिलाहरू सामाजिक निर्णयमा लगभग नाम मात्रको सहभागिता पाउँछन्।

बाल्यकालका यी अनुभवले उनलाई सामाजिक जिम्मेवारी र चेतना जगायो। उनले बुझिन् कि केवल आफ्नो जीवन सुधार पर्याप्त छैन; समाजका कमजोर र असहाय वर्गको आवाज उठाउनु अपरिहार्य छ।

उनको पहिलो समाजसेवा गतिविधि स्थानीय समुदायसँग जोडिएको थियो। उनी बालिकाहरूलाई पढाउन, स्वास्थ्य र स्वच्छताका बारेमा जागरूकता फैलाउन, र महिला अधिकारका विषयमा चेतना जगाउन लागिन्।

त्यो समयमा गाउँलेहरूले उनलाई धेरै पटक समाजका परम्परागत सोच अनुसार नचल्ने भनेर आलोचना गरे। तर उनले दृढ निश्चय गर्दै छोटो तर प्रभावकारी कार्यक्रमहरू सञ्चालन गरिन्।

 

 

राजनीतिक आन्दोलन र नेतृत्व अनुभव

२०६२/६३ सालको जनआन्दोलन नाजबुल खानको जीवनको निर्णायक मोड बन्यो। उनी उदयपुरबाट उठेको आन्दोलनमा सहभागी भइन्। प्रदर्शनका क्रममा प्रहरीले प्रयोग गरेको टियर ग्यासले उनलाई अस्पताल पुर्‍यायो।

तर उनले हार मानिनन्। यस घटनाले उनलाई सामाजिक आवाज बलियो बनाउने प्रेरणा दियो। उनी ठानिन् कि व्यक्तिगत पीडा पार गर्दै समाजका कमजोर पक्ष र अन्याय उजागर गर्नु अपरिहार्य छ।

उनले सार्वजनिक सभा र सम्मेलनहरूमा भाषण दिइन्। उनका शब्दहरूले युवतीहरू र महिलाहरूलाई नेतृत्वमा सहभागी हुन प्रेरित गर्यो।

 

महिला सशक्तिकरण

नाजबुल खान महिला शिक्षा, स्वास्थ्य र नेतृत्वमा विशेष सक्रिय छिन्। उनी बालिका शिक्षा, महिला स्वास्थ्य, स्वच्छता र सामाजिक चेतना कार्यक्रम सञ्चालन गर्छिन्।

उनले आयोजना गरेका “बेटी सम्मेलन” बालिकाहरूलाई शिक्षा, स्वास्थ्य र नेतृत्वका अवसर प्रदान गर्ने प्लेटफर्म बनेका छन्।

स्वच्छता कार्यक्रम अन्तर्गत उनले महिला र बालिकालाई निःशुल्क स्यानिटरी प्याड वितरण सुनिश्चित गरिन्। उनका प्रयासले गाउँ–सहरमा महिला स्वास्थ्य र स्वच्छतामा सुधार ल्याएको छ।

 

 

रोजगारी र पारंपरिक सीमाना तोड्ने अभियान 

नाजबुल खानले रोजगारी र सामाजिक बाधालाई पनि चुनौती दिइन्। उनी पहिलो मुस्लिम महिला टेम्पो चालक बनेकी हुन्।

यो कदमले समाजमा प्रचलित महिला–पुरुष भेदभाव र धार्मिक–सांस्कृतिक सीमाना तोड्ने साहसको उदाहरण प्रस्तुत गर्यो। उनले देखाइन् कि यदि इच्छा र प्रतिबद्धता छ भने समाजका सबै बाधा र रूढिवादिता पार गर्न सकिन्छ।

उनको यो कदम केवल रोजगारीमा सीमित थिएन; यसले महिलाको स्वतन्त्रता, आत्मविश्वास र नेतृत्व क्षमतालाई प्रोत्साहन गर्यो।

 

 

समाजमा नेतृत्व र प्रभाव

नाजबुल खान केवल व्यक्तिगत सेवामा सीमित छैनन्; उनी सामाजिक नेतृत्वको प्रतीक पनि हुन्। उनी स्थानीय समुदायसँग प्रत्यक्ष सम्बन्ध राखेर काम गर्छिन्।

उनले एनजिओ, स्वयंसेवी संस्था र स्थानीय सरकारसँग सहकार्य गर्दै सतत र प्रभावकारी कार्यक्रम सञ्चालन गर्छिन्। उनको नेतृत्वमा महिलाहरू मात्र होइन, समाजका अन्य कमजोर वर्गहरू पनि सुरक्षित र सशक्त बनेका छन्।

उनका कार्यक्रमहरूले समानता, न्याय, र सामाजिक चेतनाको सन्देश फैलाएका छन्। आज नाजबुल खानले समाजका विभिन्न तहमा सकारात्मक परिवर्तन ल्याइसकेकी छन्।

 

 

पुरस्कार र सम्मान 

उनको समाजसेवा र महिला सशक्तिकरण प्रयासलाई राष्ट्रिय र अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा मान्यता मिलेको छ।

उनी पाएकी सम्मानहरूमा समावेश छन्:

• महिला शक्ति शिरोमणी पुरस्कार (भारत)

• विद्रोही छोरी पुरस्कार

• दयाराम परियार स्मृति राष्ट्रिय पुरस्कार

• प्रेम साग्रीधी देवी पुरस्कार

यी पुरस्कारहरूले नाजबुल खानको योगदान मात्र होइन, उनको अडिग प्रतिबद्धता र समाज परिवर्तनका लागि संघर्षलाई पनि मान्यता दिएका छन्।

 

 

व्यक्तिगत दर्शन र भविष्य दृष्टि

अहिलेसम्म नाजबुल खान वैवाहिक जीवनमा प्रवेश गरेकी छैनन्। उनी भन्छिन्, “मेरो जीवनको उद्देश्य समाजसेवा, इमानदारी र जिम्मेवारी हो। जब म समाजको सेवा गर्छु, तब म पूर्ण महसुस गर्छु।”

उनको जीवनले देखाउँछ कि वास्तविक खुशी सामाजिक उत्तरदायित्व र सकारात्मक योगदानमा निहित छ।

उनले भविष्यमा नेपालमा महिला सशक्तिकरण, शिक्षा, स्वास्थ्य र समान अवसरको पहुँच सुनिश्चित गर्न विभिन्न कार्यक्रम सञ्चालन गर्ने योजना बनाइरहेकी छिन्। उनका प्रयासले भविष्यका पुस्तालाई साहस, नेतृत्व र सामाजिक उत्तरदायित्वको मार्गदर्शन प्रदान गर्दछ।

 

 

नाजबुल खान केवल समाजसेवी होइनन्; उनी सामाजिक परिवर्तनको जीवित प्रतीक, सीमाना तोड्ने साहसिक आवाज र महिला सशक्तिकरणको प्रेरक शक्ति हुन्।

उनका योगदान र संघर्षले भविष्यका पुस्तालाई नयाँ सोच, साहस, र सामाजिक उत्तरदायित्वको मार्गदर्शन प्रदान गर्दछ।