सादा जीवन, दृढ सोच र सेवामुखी प्रशासन : गणेशप्रसाद कोइराला

काठमाडौं। दैलेखका एक साधारण किसान परिवारको घरबाट सुरु भएको यात्रा आज गणेशप्रसाद कोइरालालाई देशका विभिन्न प्रशासनिक तहमा पहिचान दिलाइरहेको छ। प्रशासकीय अधिकृतका रूपमा उनी आफ्नो कार्यक्षेत्रमा व्यवहार, निष्ठा र सेवाभावका कारण छुट्टै पहिचान बनाउन सफल छन्।

उनी भन्छन् “जनताको अवस्था कमजोर हुँदा कर्मचारीको तलब विलासी हुन सक्दैन। सेवा नै हाम्रो मूल धर्म हो।”
यो भनाइ उनको जीवन दर्शन मात्र होइन, दैनिक अभ्यास पनि हो।

पहाडको कठोर जीवनबाट जिम्मेवारीको मुकामसम्म

दैलेखको नारायण नगरपालिकामा जन्मिएका कोइराला मध्यम वर्गीय किसान परिवारका सदस्य हुन्। ग्रामीण परिवेशमा बितेको बाल्यकालले नियन्त्रण, अनुशासन र संघर्षका मूल्य सिकाएको उनी सम्झन्छन्।

प्रारम्भिक शिक्षा दैलेखमै लिए। पारिवारिक परिस्थितिका कारण केही समय दाङतिर बस्नु पर्‍यो। १२ कक्षा सुर्खेतमा पूरा गरेपछि उच्च अध्ययनका लागि काठमाडौं आए।

काठमाडौं आएको दिनदेखि नै उनले प्रशासन क्षेत्रमा प्रवेश गर्ने लक्ष्य स्पष्ट पारेका थिए। जनप्रशासन, भौतिकशास्त्र र कानून विषयमा अध्ययन गर्दै उनले आफ्नो ज्ञानको दायरा विस्तार गरे।

शिक्षण पेशाबाट सुरुआत

निजामती सेवामा प्रवेश गर्नु अघि कोइराला शिक्षण पेशामा थिए। निजी र सामुदायिक विद्यालयमा अध्यापन गराउँदै उनले दुर्गम भूभागसम्म समेत पुगेर अनुभव बटुले।

शिक्षणले दिएको सन्तुष्टि हुँदाहुँदै पनि उनी अझ व्यापक सेवा भूमिकातर्फ आकर्षित भए। परिवार, विशेषतः श्रीमतीको हौसलाले उनले २०७४ सालको शाखा अधिकृत परीक्षा दिए। पहिलो प्रयास असफल भए। तर दोस्रो प्रयासमा सफलता मिल्यो र उनी औपचारिक रूपमा निजामती सेवामा प्रवेश गरे।

मुगुदेखि दैलेखसम्म : संवेदनशील तहमा जिम्मेवारी

उनको प्रशासनिक यात्रा मुगुबाट सुरु भयो, जहाँ उनी सहायक प्रमुख जिल्ला अधिकारीको रूपमा खटिए। नेपाल–चीन सीमाको अनुगमन जस्तो संवेदनशील विषयमा उनले नेतृत्वदायी भूमिका निभाए। कठिन भौगोलिक अवस्था, न्यून सुविधा र सीमित जनशक्तिका बीच उनले महत्वपूर्ण उपलब्धि हासिल गरे।

त्यसपछि विभिन्न स्थानीय तहमा प्रमुख प्रशासकीय अधिकृतको रूपमा कार्यरत रहँदा कोइरालाले

योजनाको कार्यान्वयन,
बजेटको सदुपयोग,
जनसेवाको सुधार,
स्थानीय निकायको संस्थागत क्षमता वृद्धि
मा विशेष ध्यान दिए।

हालै दैलेख जिल्ला प्रशासन कार्यालयमा कार्यरत रहँदा करिब दुई महिनासम्म निमित्त प्रमुख जिल्ला अधिकारीका रूपमा आर्थिक अख्तियारी पनि सम्हाले। सो अवधिमा उनले पेट्रोलियम अन्वेषण, विपद् व्यवस्थापन, अनुगमन र मूल्यांकनजस्ता प्राथमिक विषयमा सक्रियता देखाए।

कर्मचारीतन्त्र–बारे उनको दृष्टिकोण

कोइरालाको बुझाइमा कर्मचारीतन्त्र राष्ट्रको स्थायी सरकार हो।
उनका अनुसार:

कर्मचारीतन्त्र नागरिक र राज्यबीचको पुल हो,
सुशासन कार्यान्वयनको मुख्य माध्यम हो,
अनियमितता रोक्ने संरचना हो,
राजनीतिक परिवर्तनका बीच स्थिरता कायम राख्ने संयन्त्र हो।

तर उनी कर्मचारीतन्त्रको कमजोरी देख्नबाट हिच्किचाउँदैनन्।
उनका अनुसार, “कर्मचारीतन्त्रप्रति जनताको भरोसा घट्नु चिन्ताजनक पक्ष हो। सुधारका लागि प्रविधि, दक्ष जनशक्ति र नीतिगत स्पष्टता आवश्यक छ।”

तलब र जीवनशैली : सादगीको आग्रह

कोइरालाको दृष्टिकोण सरल छ
“देशको अर्थतन्त्र कमजोर हुँदा कर्मचारीले विलासी सुविधा अपेक्षा गर्नु हुँदैन।”

उनका अनुसार, निजामती सेवा कमाईका लागि होइन, सेवा भावना र जनताको हितका लागि हो। सरकारको तलबले सादा जीवनयापन गर्न पर्याप्त छ भन्ने उनी खुलस्त भन्छन्।

उनी कर्मचारीहरूले सीमित इच्छा, उच्च निष्ठा र सरल जीवनशैली अपनाउनुपर्नेमा जोड दिन्छन्।

नयाँ पुस्ताका लागि सन्देश

निजामती सेवा आजको पुस्ताका लागि सबैभन्दा स्थिर, प्रतिष्ठित र भरपर्दो पेशा भएको उनले बताउँछन्।
उनका सन्देश

हरेक असफलता सफलताको पहिलो सीढी हो।
सरकारी सम्पत्तिको सदुपयोग सबैको जिम्मेवारी हो।
देशको विकास कर्मचारीतन्त्रको गुणस्तरबाट निर्धारित हुन्छ।

उनी आहार, अनुशासन र आध्यात्मिकता पनि पेशागत सफलतासँग जोडेर हेर्छन्।
शाकाहारी जीवनशैली, बिहानको ध्यान, आध्यात्मिक अभ्यास र नैतिकताको व्यवहार यी उनले आफ्नो जीवनको आधार बनाएका छन्।

सादा व्यक्तित्व, गहिरो प्रतिबद्धता

गणेशप्रसाद कोइरालाको जीवन एउटा स्पष्ट उदाहरण हो ।
साधारण पृष्ठभूमिबाट आएको व्यक्तिले पनि दृढता, शिक्षा र सेवा–भावनाबाट राज्यको संवेदनशील जिम्मेवारीसम्मको यात्रा तय गर्न सक्छ।

आज उनी आफूलाई कुनै सफल व्यक्तिका रूपमा होइन, “जनताको आवाज सुन्ने र समाधान खोज्ने कर्मचारी”का रूपमा चिनिन चाहन्छन्।
उनका शब्दमा
“हामी ठूलो होइनौं। तर हामीले गर्ने काम ठूलो हुनुपर्छ।”